Binnenkort houdt de Tweede Kamer, als prelude op een plenair debat, een rondetafelgesprek over academische vrijheid. Ter voorbereiding heeft voormalig KNAW-voorzitter Ineke Sluiter alvast een position paper gestuurd waarin zij haar zorgen uit over de staat van de academische vrijheid — niet alleen in Nederland, maar wereldwijd. De recente ontwikkelingen onder de nieuwe regering-Trump in de Verenigde Staten geven haar aanleiding tot extra waakzaamheid, schrijft ze.
Zorgvuldige balans gevraagd
Hoewel academische vrijheid als fundamenteel recht is verankerd in zowel Europese als Nederlandse wetgeving, vraagt de concrete invulling ervan om een zorgvuldige balans tussen verschillende partijen, zo stelt de Leidse hoogleraar Griekse Taal- en Letterkunde. Een centrale rol is daarbij weggelegd voor de overheid, die volgens Sluiter een delicate balans moet vinden tussen actie en terughoudendheid.
“De overheid moet actief ruimte scheppen voor academische vrijheid door de wetenschap afdoende te financieren en tegelijk niet te sturen op keuzes voor wetenschapsgebieden, onderwerpen of personele kwesties”, schrijft ze.
De overheid moet de wetenschap ook afdoende financieren
Regulering van academische vrijheid, zelfs met de beste bedoelingen, kan averechts werken, waarschuwt de universiteitshoogleraar. “Zelfs wetgeving of bestuursmaatregelen om de academische vrijheid te reguleren die met de beste bedoeling ondernomen worden, beperken die vrijheid automatisch”, stelt ze in haar document. De overheid moet volgens haar vooral terughoudend zijn en zich beperken tot het scheppen van de juiste voorwaarden door “de wetenschap afdoende te financieren.”
De recente ontwikkelingen in de Verenigde Staten dienen als waarschuwend voorbeeld. “De angstaanjagende ontwikkelingen in de VS maken duidelijk hoezeer een open kennismaatschappij, met kritische instanties als onafhankelijke journalistiek, wetenschap en rechtspraak, in laatste instantie afhankelijk is van een te goeder trouw opererende wetgevende en uitvoerende macht”, schrijft Sluiter. Ze benadrukt dat het parlement vooral een corrigerende rol moet spelen: er is “een taak voor het parlement om de regering te corrigeren indien voorstellen tot overheidsregulering gedaan zouden worden.”
Bescherming van academische vrijheid hoor primair thuis binnen de academie zelf.
Voor wetenschappelijke instellingen betekent dit dat zij terughoudend moeten zijn met ingrijpen, maar tegelijkertijd wel de voorwaarden moeten scheppen waarin academische vrijheid kan floreren. In haar positiebepaling benadrukt Sluiter dat de behartiging en bescherming van academische vrijheid primair thuishoort binnen de academie zelf.
Ook wetenschappers dragen volgens Sluiter een belangrijke verantwoordelijkheid. Zij moeten bij de uitoefening van hun academische vrijheid werken volgens de principes van de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit: “eerlijkheid, zorgvuldigheid, transparantie, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid.” Net als bij sociale veiligheid hebben wetenschappers de plicht om op te treden als ‘active bystanders’ wanneer de academische vrijheid van collega’s wordt beperkt.
Klachten gaan veelal niet over academische vrijheid, maar over iets anders
Een belangrijk punt van zorg bij Sluiter is het oneigenlijke gebruik van klachten over academische vrijheid. Net als bij klachten over wetenschappelijke integriteit kunnen conflicten over andere zaken worden vermomd als aantasting van die vrijheid. Dit kan leiden tot angst en zelfcensuur onder wetenschappers.
Uit de evaluatie van de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit, waarbij Sluiter de commissie voorzat, bleek dat meer dan vijftig procent van de klachten over wetenschappelijke integriteit in werkelijkheid andere kwesties betrof. Via deze route werden bijvoorbeeld conflicten rond wetenschappelijke meningsverschillen of arbeidsrechtelijke geschillen uitgevochten.
Zichzelf onterecht zien als kampioenen van de academische vrijheid
Door een conflict te presenteren als een kwestie van academische vrijheid of wetenschappelijke integriteit, kunnen klagers zichzelf positioneren als verdedigers van kernwaarden binnen de wetenschap. “Voor de klager is het voordeel van deze strategie dat ze zichzelf zo als kampioenen van een centrale waarde van de wetenschap kunnen presenteren, en dat ze hun tegenstander (indien ze succesvol zijn) zeer beschadigen en hem of haar sowieso heel veel zorgen en werk bezorgen”, schrijft de Leidse hoogleraar.
Als iemand daadwerkelijk in diens academische vrijheid wordt aangetast, is dit een zeer ernstige zaak, benadrukt Sluiter. Voor dergelijke gevallen bestaat binnen de instellingen een “stevige klachtenprocedure”, waarbij vaak ook aspecten van wetenschappelijke integriteit een rol spelen. Niet door een peer review komen is, net als het mislopen van een benoeming, echter geen ongeoorloofde inperking van academische vrijheid, geeft de voormalig KNAW-voorzitter als voorbeeld.
Het is aan de academische gemeenschap zelf om in debat te bepalen of er werkelijk sprake is van aantasting van de academische vrijheid, stelt Sluiter. Ze waarschuwt dat “lichtvaardige aanklachten over dit thema het aanzien van de academie aantasten.”
The post Academische vrijheid vergt delicate balans, waarschuwt Ineke Sluiter de Tweede Kamer first appeared on ScienceGuide.
Het bericht Academische vrijheid vergt delicate balans, waarschuwt Ineke Sluiter de Tweede Kamer verscheen eerst op ScienceGuide.